ائـتیــب ساوومس تــرانه سین- سین،

آلیـــب قــورومس خِزانه سین- سین.

                                    نوایی

سیس نینگ اوتامانی

 شاعرویازووچی

 بؤلماقچی ایمسدیم.

 باشیمگه آغیربیریوک توشگنیدن،

 إیچیمده اچچیق واؤلدیرگوچی درد یانگنیدن،

 بؤغزیمده مونگ(۱) - قیغولرتیقیلگنیدن،

 آخری،

 سؤزگه پناه کیلتیردیم!

 کؤزیمده تاووشلر کؤکرگنیدن،

 ا َســاو(۲)اؤیلرمییه مده تؤلغنگیدن،

 تویغولرآقیمیگه تؤزویم(۳)،توروش(۴) بیره آلمسدن،

 آخری سیریمنی سؤزلرگه آچتدیم.

 کؤزیمنی ،

 سؤزنینگ ساکن یاغدولریگه چیقه دیم.

 قیته توغیلیشنی ساغینگنیمدن،

 اؤزیمنی بیرقیته تایه ین!-

  دیه،

   سؤزگه

         سؤزگه

  سؤزگه

 سؤزگه تاپشیردیم .

 اونینگ یشیل تؤزغاق(۵)تؤلقینلریگه

 اؤزیمنی آتدیم.

 سؤزگه سیغیندیم!

 حسلریمنی ساکن صدالریگه باغله دیم...

 سوروگیدن اجره لگن چؤپان-چؤلیق(۶)کبی،

 باشیمنی قلمگه توتدیم.

 ایندی،

 اؤی،درد،آغریقلریم،

 تامــــــــــــــــــیزغی بؤلیب،

 قلــــــــم یوره گیــــــــگه تامچیله ماقده.

 بوبــیتـــیکدن(۷) أیلک وسؤنگگی سؤزلریمنی ائتماقچیمن قئـــته دن.

 قایه تاشلربغریدن-اونیب چیقماقچیمن قئته دن.

 ...یالغیز

 سؤزوقـــــلم بیلن 

 یه شه مـــاقچمن!

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱.غم

۲.سرکش،اؤجر،قــَیسر

۳.صبر،چیدم

۴.طاقت،برداش

۵.ساچیلگن

۶.دشت آدمی

۷.بو یرده قلم معناسیده

۸. تیک تاغ

 بیزدن سؤره بسیز؟

                                                  سوال وجواب

 حرمتلی استاذ همه دن آلدین اوزاق یولدن قیزغین سلاملریمنی

 حضورینگیزگه حواله ایته من .امید عایله نگیز بیلن ساغ سلامت بولسنگیز.

اوندن سونگ نوراحمدیرتداش من، آیینه تلویزیونی نینگ اوزبیکچه خبرلر نطاقی.

مین کیلیشیک لر اینقسه ده وگه "کلیشک لری نینگ  قه ییرلری گه قولـله

نیشی نی یخشی توشینمه یمن .گرچند بوتوغریده اوزبیک تیلینی اورگه نه یلیک

درسانامه سیده بیرگن معلومات لرینگیز نی اوقیب چیقدیم اما مینی قانیقتیره      

 آلمه دی اگربوتوغری ده کوپراق. حرمت بیلن نوراحمد  بیلگی لیک بیرسنگیز

قوانه من. حرمت بیلن نور احمد یورتداش کابلدن

 ***********************************************

«آئینه» تلویزیونیدن حرمتلی نوراحمد یورتداش!

بیرپرچه خط یؤللب،احوال سؤره شیب،سوال بیرگنینگیزاوچون کتته رحمت.

مین هم بوتون مللتداشلریم،برچه بیلمسیورقاره کؤزلرگه النگه لی سلام دیــــئمن.          سؤراغینگیزدن معلوم بؤلگنیدیک،سیزاؤزبیک تیلیده گی کیلیشیکلردن: «ده» اؤرین پئیت همده،«گه»جؤنه لیش کیلیشیک لرینی یخشی توشینمب سیز.اولرنی بیر- بیریدن فرقلی آلمب سیز.سیزده بیلمه گن نرسه نی توشینیشگه إینتیلیش بار،شونینگ اؤزی سهل کم بیلیش دیمکدیر. کیلیشیکلردن إیکیته سینی یاکی برچه سینی بیلمسلیگینگیزطبیعی حال.چونکه بونرسه لر،کینگ یازمه نطققه(متن)ایگه بؤلگن وتیلی بوزیلمه گن خلقلرده طبیعی روشده اؤزلشتیریلیب،تؤغری یازیلیب باریله ویره دی.ینه انه شومسله لرمکتبده هم اؤقیتیله دی.اوغانستاتده گی اؤزبیک تیلیمیز نینگ احوالی قنچه لی ایه نچلی ایکنینی شوندن هم بیلسه بؤله دی.خؤش!

نیمه قیلیش کیره ک؟ ایندی،پیلله پایه لرنی سکره ب اؤتیب یؤقاریلش کیره ک،کؤپراق پیشانه تیری تؤکیشگه تؤغری کیله دی. تیلمیز نینگ زلوارلی یوکی حـــزبلر،وزیرلر،رهبرلر،وکیللر،حاکم والیلر، رئیس وآقساقـــللرگه ایمس،بلکی،آیدینلیلرایلکه سیگه توشه دی...بوشرفلی إیشنی اؤزبیک خلقی نینگ حقیقی شاعر ویازوچیلری،عالم وضیالیلری عملگه آشیره دیلر.

سیزگه یورتداش بیک آفرینلر! سیزإیشنی هیچدن باشلب،«آئینه»تلویزیونده اؤزبیک تیلیده معلومات تقدیم قیلیب توریب سیز.بوکتته گپ.کیله جکده بوندن هم یخشی بؤلیب کیتیشینگیزممکن.

ایندی اوشو کیچگینه کیریشدن کیئین اصل موضوع یعنی،سیزنینگ سوالینگیزجوابیگه کیلسک.

«اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک»درسنامه سیده گی کیلیشیکلرمسأله سینی سادّه راق شکلده یازیب توشونتیرگن ایدیم. شونگه قره می«ده»و«گه»کیلیشیکلرینی عملی صورتده إیخچمراق قیلیب، توشنتیریشگه حرکت قیله من.بونده تیلشنالسلیک اتمه لرینی قؤلــله مسلیککه حرکت قیله من.

 کیلیشیک نیمه؟

سیزوبیزکونده لیک حیاتده اؤزیمیزگه باغلیق بؤلگن وباغلیق بؤلمه گن نرسه لربیلن مشغول بؤلیب یوره میز.انه شوجریاننی بیزإیش،حرکت،اورنیش وفعالیت دیب اته یمیز.شوإیش- حرکتیمیزإیککی شکلده عملگه آشه دی.

- بیرینچیسی                                                                                            إیش- حرکتمییز بیرجایده بجریله دی یاکی شوإیش فعالیتنی کیمدور بجره دی. مثلن،یازماق(قی یرده؟- دفترده)یشه ماق(قی یرده؟- یورتده)،اوخله ماق(قی یرده؟- کؤرپه چه ده )،تورماق(قی یرده؟- بیکتده)،سؤزله ماق(قی یرده؟- مجلسده) وباشقه لر.بونده ی وضعیتده منطقن،«ده» کیلیشیگینی إیشله ته میز.چونکه،إیش حرکتیمیزبیریرده(اؤرینده)عملگه آشه یپتدی. ینه سادّ ه راق ائتسک،إیش- حرکت بیرنقطه دن إیککینچی بیرنقط گه یؤنلتیریلمیدی.

«الف»-دن--------------------- «ب» گه قره ب بارمیدی.

بو کیلیشیک فارس- دری تیلیده گی«در»گه تؤغری کیله دی .

- درشهرزنده گی می کنم= شهرده یشه شیمن؛ در جای خود هستم= اؤزجایمده من کبی.بواؤرین کیلیشیگی، دیب یوریتیله دی.

-إیککینچیسی

ایندی انه شوإیش-حرکتیمیز،فعالیتیمیزبیرجایده ایمس،بلکی،معلوم بیرتامانگه قره ب یؤنه لتیریله دی.   بیر نقطه دن إیککینچی نقطه گه قره تیله دی.مثلن،بارماق(قی یرگه؟- شهرگه)، (بیرنرسه نی)تشله ماق(کیمگه،نیمه گه؟- چیلککه،چقورگه؟)،اوزه تماق،بیرماق،یوبارماق(کیمگه،نیمه گه؟).کؤریب تورگنینگیزدیک ،إیش- حرکت بیرنقطه(بیریر)ده بجریلمه یاتیبدی.

یعنی،حرکت«الف» دن---------------------------- «ب»گه یؤنه لتیریلگن. بونده ی حالتده  بیزجؤنه لیش«گه» کیلیشیگینی قؤلـــله یمیز. بوکیلیشیک فارس- دری تیلیده گی«به»گه تؤغری کیله دی.

 به خانه رفتم= اویگه کیتدیم؛ به اوانداختم= اونگه تشله دیم کبی.

 مشق اوچون قؤشیمچه مصلحت :

اؤزبیکستانده چیقه یاتگن کتابلرنی کؤپراق اؤقینگ.اؤزبیکستان رادیو تلویزیونلرینی متــّصل کؤریب،تینگلب بارینگ.گپ توزه یاتگنده دریدن تیلیدن سؤزمه – سؤزترجمه قیلمسلیککه     حرکت قیلیبنگ.

«اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک»سباقلریگه ینه بیربارمراجعت قیلینگ. توشنمه گنلرینگیز بؤلسه،توشونتیریشگه حرکت قیله من. آنه تیلینگیزگه مهر- محبــّــتینگیزآشبیب- تاشیب باره بیرسین،دیب قاله من.

                                              انتالوژی

                                                     (۲۳)

اولوغلیککه یتسنگ ینگــلیشمه اؤزینگ،

اگر کیئسنگ اطلــــس اونوتمه بؤزینگ

                                                              «هبة الحایق»

                     ادیب احمدیوگنکی                                           

اسمی احمد آته سی نینگ آتی محمود بؤلیب،ادب علمیگه صلاحیتلی عالم بؤلگن اوچون اونینگ اسمیگه ادیب سؤزی قؤشیب یازیلگن.ادیب احمد اؤزبیک تورکی ادبیّاتی نینگ تنـــــیقلی نماینده سیدیر.شاعرنینگ توغیلگن واؤلگن أیللری معلوم ایمس.اؤزبیک ادبیّات شناسلیگده ادیب احمد    12-عصرنینگ آخری 13-عصرنینگ بیرینچی یریمیده یه شب اؤتگن، دیب اؤرگه نیله دی. بیراق،ادیب احمدنی علیشیر نوایی 8- ینچی میلادی عصرده یه شب اؤتگن، دیب معلومات بیره دی(«نسایم المحبت») شاعرنینگ شخصی احوالی بابیده سؤز یوریترکن،اونی علــــیشیر نوایی اؤزی نینگ «نسایم المحبت»(سیوگی شبــّاده لری)کتابیده«بوتاو- توغمه کؤر»-دیب ته نیشتیره دی.(بوحقده گی تؤلیق راق معلوماتنی کمینه نینگ «تورکی مشایخلر»مقاله سیدن اؤقیب آلشــــــــــــــــــــــــــینــــــــگیزممکن.).

ادیب احمد حاضرگی اؤزبیــکــــستان نیــــنگ قرغـــانه ولایـــتیگه قـــرشلی یوگنــــــک(سمرقند،سورخاندریاده هم شونده ی جای بار)ده دنیاگه کیلگن.شوسببلی اواؤزیگه یوگنکی تخلــّصینی تنله گن. تورکی گوی شاعرواؤگیت-اخلاق علمی نینگ بیلیمدانی ادیب احمد دن یگانه«هبة الحایق»(حقیقت ارمغانی)اثری گینه یتیب کیلگن.

بواثرائریم منبعلرده «هتبة الحقایق»(حقیقت ایشیکلری)دی هم نامه نه دی. اوشبواؤگیت نامه اثرتیمورحکمدارلردن بؤلمیش داد خواه سپاهسالار بویروغی بیلن تورکستانده(اؤبیکستان قسمیده)یازیلگندیر.

«هبة الحایق» داستانی«قوتادغو بیلیک»که اؤخشب عروض نینگ متقاریب بحریده یازیلگن. اثرنینگ کؤچیروچیسی ارسلان خواجه ترخان«هبتة الحقایق»نی«کاشغری تیلده »یازیلگن دیئدی، بیراق، ادیب نینگ اؤزی اونی«انین اوش چیقردیم بو تورکی کتابی دیب»(اونی بیر تورکی کتاب اؤه راق بیتتدیم)،دیب یازگن ایدی. اثر 14 باب(یوحقده ینه تورکی مشایخلرمقاله سیگه قرنگ)دن توزیلگن بؤلیب،اونده تربیه وی،اخلاقی مساله لرچقوراؤرین آلگندیر.شونینگدیک اثرده«قرآن» آیتلری و«حدیث»سؤزلریدن کینگ استفاده قیله دی. «هبة الحایق» نینگ اویغور،عرب یازویده گی، 15-16عصرلرگه عاید اوچته نسخه سی بیزگچه یتـــــــیب کیلگن.اثر 1480-میلادی أیلی تورکستاندن استانبولگه آلیب باریلگن.«هبتة الحقایق» نینگ تنقیدی متنی حاضرگی تورکی دولتلر ده عالملر تامانیدن تیارله نیب،کتاب حالیگه کیلتیریلگندیر.اثر قصیده(کؤپراغی)ومثوی ژنریده یازیگن. اما،کتاب نینگ اساسی قسمی و توگه للنیوچی بابی قدیمگی آغزه کی تورکی تورتلر

 کؤرینیشیده  یره تیلگن.

اؤز دوریده انچه شهرت قازانگن ادیب احمد،اؤزی نینگ اؤتکیر زهنی،تیرن آنگی ودانالیگی    بیلن ایل-یورت حرمتیگه سزاوربؤله دی.

ادیب نینگ:«سعادت یؤلی بیلیم بیلن بیلینه دی» کبی حکمتلی سؤزلری کینگ ترقلگن.

شاعر سؤزلریدن:

نی کیم کیلسه ایرگه تیلیدین کیلور،

بو تیلدین کیم ایدگو،کیم اقیربؤلور.

مضمونی:(کیشی باشیگه نیمه یامانلیک کیلسه،تیلیدن تاپه دی. تیل طفیلی بیرآورل ایزگولیککه ایریشسه،بیرآور خار بؤله دی)

منبعلر:

1.اؤزبیک ادبیّاتی تاریخی.

2. علیشیرنوایی«نسایم المحبّت».

3.اؤزبیکستان مللی انسکیلوپیدینه سی..

4.ویکی پیدیا آچیق دایرة المعارف..

۵.اؤزبیک ادبیاتی فرهنگی.

www.ziyo.uz .5

                                               بیلدیریش

حرمتلی تیلداشلر

 سیزعزیزلرگه شونی معلـــوم قـیله مــیزکی،ویبلاگیمیز

 قورلیمه سی کیچــــیک بیراؤزگریــشگه یوزتـوتـماقده.   

 إیچیده گیلرایسه شو آدریسده گی ینگی مجازی کتکچه

 لرگه کؤچیریلــه یــپتی. اوزاق ریـــــجه میز ویـبلاگگه 

 اؤزبیک ادبیّاتیگه عاید بیرتقیم کتابلرنی جایلشتیریدیر.

 إیـش اداغ تـاپگونگه قـدربیرمونچه چلکشلیک یــــاخود 

 خطالرچیـــقیب قالیشی ممکن. کمچیلیکلرنی تـــوزتـــیب

 بؤلیشیمیزگچه صبرلی وکیچیریملی بؤلینگ.

                             حرمت بیلن  ویب مسوولی

 
 مودراق(۱)کؤزلر

 اؤســانــدیک!(۲)

 هردایـــم

 بیرتورکویلشدن،

 حیات- تیوره ککه بیرخیل باقیشدن،

 قاقشال(۳) قافیه لراشکنجه سیدن،

 اؤساندیک!

 سیللیق سؤزلرگه توتقون(۴) بؤلیشدن،

 یات اؤلچاولرگه قوللیکدن،

 اؤساندیک!

 قولاقلریمیزگه قؤرغاشین کبی

 قویئلگن قوروق وآهاری کیتگن آهنگلردن،

 اؤساندیک!

 أیرتیق وجانسیز تصویرلردن،

 تاتسیز،یراقسیز،یلتیراق اؤیلردن،

 اؤساندیک!

 روحنی غیجیملاوچی یالغانلردن،

 آپـــّاق ماموق(۵)،دیب - قاره کیگیزنی ساتیشدن

 اؤساندیک.

 سَرقیت(۶)،إیسلیقینی(۷) قوتلوغ ،- دیه،

 تاپینیش(۸)،چؤقنیش(۹) وسیغینیشلردن(۱۰)

 اؤساندیک.

 غریب ویلانغاچ سیوگیدن،

 صنعتسیزاؤپیچلرنی(۱۱) قومسشدن(۱۲)،

 بی ثمر،توتقیچ بیرمس آرزولرنی

 إینــتـیقیب،

 کوتیب یششدن،

 اؤساندیک - بیزدیک اخر!

۱. اویقو حالتیده گی

۲. بیزدیک،بیزاربؤلدیک

۳. قوریب سویک بؤلیب قالگن

۴. اسیر،بند زندان

۵ . پخته

۶. ته گیده قالگن،بیرآودن قالگن طعام  

۷. اؤوه دی،إیسله نیب کیگن نرسه

۸. باش اورماق،سجده قیلماق

۹. سیغینماق

۱۰. پناه ایلتماق

۱۱. بؤسه،اؤپیش

۱۲. بیریلیب ساغینیش

                   نوایی فانته زیه سی

                            -۲-                               

قهرمان یره تیش وقهرمانپرورلیک ائنیقسه،نوایی نینگ«فرهاد وشیرین»داستانیده یؤقاری درجه گه کؤتریللگن.باش قهرمان فرهاد نینگ کامل انسان بؤلیب وایه گه یتیشی،مطلقا،طبیعی بیر یؤسینده شکللنتیریلگن.اونینگ کؤپ قیرره لی شخصیتی اصلیده،پرورش،تربیت،تعلیم وجسمانی ینیقیش یؤللریده توله نه دی.فرهاد ایرتکچیلردنافسانه،روایت(باله لیگیده) ایشیته دی،قارَندن تاش کیسیش،بــــــــــانیدن قورچیلیک،مانیدین نقــّاشلیک،حکیم سهیلدن سحرآچیش،فیلسوف سقراتـــدن غیب علمینی اؤرگنه دی.علیشیرنوایی اؤزقهرمانینی فانته زیه یؤلی بیلن حیات نینگ ینه ده مرکــّب سیناولریگه یوزلنــــــــــــــــــــــــتیـــــره دی......

نوایی فانتازیه سی

-۱-

چینــَکم صنعت اثرینی(برچه صنعت توریگه خاص)اوچ نرسه : 

تخیّـــل،عاطــفه ومعنا بیرلیکلری اؤزچمبره سیده اوشلب توره دی واونگه منگو حیات بغشله یدی. بونرسه عین پئتده سؤزصنعتیگه(بدیعی ادبیّات)هم تیگیشلیدیر.بدیعی اثرنی(شعریت،نثر)بها بیره یاتگن کؤپراق انه شوتامانلریگه اهمیت قره تیله دی.فانتازیه یاکی تخیــّــل- بدیعی اثرنینگ فضاسی ؛عاطفه- انسانی حسلر(سیوینیش واؤکینچ)؛معنا ایسه- فکروتجربه نینگ حاصله سی.اوتوشونچه، تعریف،تحلیل،تصویر واؤخشه تیشلرأیغیندیسیدیر.بوفکری جریانلرنی بیزگه سؤزخودّی تریک جان ذاتدیک قیلیب گوده لب بیره دی .سؤزمجسّم ایتگن واقعیلیک بیلن تخیــّلیمیزآرقه لی اوچره ......

بـَـیـــــره م

(حکایه)

 إیشخانه نینگ  دیوار تخته سیده شونده ی دیب یازیلگندی :

«ایرته گه اداره میزده أیغین اؤتکزیله دی. آنه لرکونی نشانله نه دی.شومناسبت بیلن  سیزحرمتلی خادملرائنیقسه،عزیزعیاللردن تدبیرده قتنه شیشینگیزنی التماس قیله میز»

                                                                               اداره    

جمعه کونی ایدی .سیف الله  قاره سحردن توریب کؤچه گه چیقیب کیتگن.آی بیکه هم ایرته لب بروقت توردی .عایله نینگ تشویشی کتته-ده.هرکونگی إیشلریدین آی بیکه باش کؤتره آلمیدی. بوگون کؤپراق اورونیشیگه تؤغری کیله دی .  

اؤزبیک دنیاوی ادبیّاتی

صبردین یخشی یؤقتور پیشه قیلسم،
بویـــؤلده صبر یؤق اندیشه قــیلسم.
                           خوارزمی

 
                                                   اؤغــوزنامــه

                                    انتالوژی 

                                      (۲۱)

                                                                
«اؤغوزنامه»اثری قدیمگی تورکی قبیله لرنینگ شکلله نیشی حقیده معلومات بیروچی نایاب منبعلردن بیری حسابلنه دی.انه شونده ی قهرمانلیک اثرلری معلوم بیرمللت نینگ تاریخی تشکیل تاپیشنی توشونتیریشگه کمکله شه دی. بونده ی اثرلرقدیمگی آغزه کی ویازمه تورکی ادبیاتـــّیمیزده آزایمس.«مــَه دی قاره»،«قؤرقوت آته کتابی»،«مـــَه نــــَس»،«الپامیش» و«گؤراؤغلی»داستانلری انه شونده ی اثرلرسیره سیگه کیره دی. بواثرلرده تورکی خلقلرنینگ افندی والدرکؤسه گه اؤخشه گن دانشمند آقساقاللری نینگ مجازی سیماسی گوده لنتیریلگن.اوشبو بدیعی قیته یره تیلگن قیافه لر،عادتده،تورکی اوروغلرنی امید بیلن تینچ- تاتو یششگه روحلنتیریب کیلگن. بواثرلر،کیشیده تورکی قوملرهلی تورلی مللتلرگه اجره لیب چیقیلریدن آلدینگی ......

حکایه

بیر پرچه نان

(حیاتی واقعه)

بوگون مینگلی خال ایرته راق تیریکچیکیک إیشلریگه کیریشب کیتدی...اوبیتاب یاتگن خاله سینی کؤریب کیله قالی،دیب خمیرقیلشگه باشله دی.قؤللرینی یوه سالیب،ینگلرینی شیمه رگنچه،اون تؤربه دن إیککی تاواق اون آلدی.قؤللریده گی بیلک اوزوک،برماقلریده گی اوزوکلرنی- ده، چیقریب بیرإیدیشچه گه سالدی. مــُشتله گن خمیرینی،باتراق اوندریش مقصدیده إیســّیقینه جایگه قؤیب  قؤیدی.اونگچه تورموش اؤرتاغی ایلمراد هم إیشیدن قیتیب کیلدی. باله- چقه نی آوقــتـلــنتــیریب،تیوره گ-تاشنی سرانجام قیلگن مینگلی خال ایریگه قره ب:

فرهادنینگ توغیلیشی

اوچینچی قسم

چین خاقانی نینگ اؤغلی فرهادنینگ دنیاگه کیلیشینی،علیشیرنوایی اولکن واقعه صفتیده تصویرله گنینی،اؤتگن مقاله دن بیلیب آلگن ایدیک.اونده فرهاد یالغیزخاقان نینگ سیویکلی اؤغیـــــلی بؤلیب قالمی،بلکی،ایل- یورتنینگ اؤغلانیگه ائلندی.خلق ارداغیدین اؤزیگه اؤرین تاپتـــدی.ســـیوینــــچ وشادیانه لرگه سبب بؤلدی. بونی فرهاد نینگ توغیلیشی مژده سی (درد شعله سینینگ یوزکؤرسه تیشی) دیئیش ممکن. واقعه نینگ کیئینگی باسقیچییده قهرمانگه اسم قؤیئیله دی.

     إیشانچ

علیشیر نوایی

فرهـــادنینگ تـــوغیلـــیشـــی

‌إیککینچی قسم

بویوک نوایی«فرهاد وشیرین»داستانی نینگ خامه کی چیزمه سینی توزه یاتگنده،باش قهرمان قیلیب،فرهادنی تنله یدی.ادیب اؤزقهرمانینی فرزندیدیک،تربیه لب وایه گه یتکزه دی.هلی فرهاد دنیاگه کیلمه گن پلله؛اوشاعرنینگ شعوریده درد اوروغی بؤلیب توغیله دی وآنگ قتـــــلملریده پرورش تاپه دی.

       إیشانچ

نـــــــــــــوایـــی نـــامــــــــــــه  

علیشیر نوایی

فرهاد وشیرین 

بیرینچی قسم

«خمسه»(بیشلیک)ترکیبیگه کیروچی«فرهاد وشیرین»علیشیرنوایی نینگ عشقی- رمانتیک اثری صفتیده،شعری داستانچیلیک تاریخیده مشهوردیر. بواثرنوایی شناسلیک همده اؤزبیک ادبیّاتی تاریدخیده بویوک ادبی شهکار،دیه اعتراف قیلینه دی.نوایی بوداستاننی 40 یاشلیگیده(1484م) قلمگه آله دی وتوگل،بدیعی یتوک اثرصفتیده یازیب بیتیردی.

ایوریلیش

قچـــان تـــوغــیلرکـن بیــلیم- شــعریت؟

قچـــــان یره تیلرقــــؤشــیــق وصنـعت؟

تـــــیل،اؤزلیـــگـــیدن آه یاتــلـشگـــنیم!

ایپکین،ایوریلیشگه قؤلینــــگنی اوزه ت.

یره شمس بــوایلــگه ایگیــلیش،ســـینماق،

اوزون أیـــــللرإیـــچره بؤشلـیقده تورماق.

بویی بوکیـــلیب- ده،روح-آنگی قــشــّاق،

تــــوشونـــمی،یالــچمی ساکـــن اؤتـیرماق.

شونی بیل اؤزینگگه-اؤزینگ سن توتقون،

ساچــــیلـگن،بؤلیـنگن،یولـــینگن آلامان،

تیبره نه سن زؤرغـــه  قــــوتــــیله آلمی،

تؤرینگگه اؤره لــــیب اؤرگمچیک سمان. 

شونـــچه لرقـــار انغی،ساوقمی اوینگ؟

یاریتـــــــه آلمــیــــدی روحینــــگــنی آلاو،

اؤت،چــَقین،النــگه،یالــــین،أیــلـــــدیریم.

یالقین،یشین،اوچقون اؤکسیک بــــــیرقه لاو.

ســــاوچی،یـــلاووچـــلرقـــالــدی قیــلرده؟

مـَنگلی دیــب بیــتگنی بیر- قاره قــَـنشــَر!

ای سین مینیگ ایلداش ،زمـــانـداشـــیم!

یشـیل قــیرغــاقـــلردن کیلــــتیرگــین خبر.

قونــــاق قـــؤنغــیراقــــلرچالــیندی جانیم،

سین همـــــان اوخله یسن تــون قوچاغیده.

قؤیـــــنیمده قویاش نینــگ زرکاکــــللری،

مین-ده!کوته من اؤشـــه تانگ چـاغیـــده.

 ایپکین- شمال نینگ اورولیشی،یؤنه لیشی،ایسه یاتگن شمال تاثری

 ایوریلیش- ائلنماق، اؤگریلماق

 قــشــّاق - کمبغل،غریب

 یالــچمی - یترلی درجه ده تامین لنمه گن،کونی اؤتمس

 توتــــقون - اسیر

 آلامان - خلق

سوال وجواب

ویبلاگ خوانلریمیزدن جناب قدرت الله صمیمی بیرتقیم(سلسله)عربچه،فارسچه سؤزلرنینگ

اؤزبیکچه معناسینی سؤره بدی.کؤپچیلیک فایده له سین اوچون،انه اؤشه سؤزلرنی کیلتیریشنی

 معقول تاپتدیک.شونی هم اونوتمسلیک لازمکی،اوشبو سؤزلرگه اؤزبیک تیلیده گی اینگ یقین

 معنالرنی بیردیک... 

                         خراسان بدندور هری جان  انگه، 

                    هری جان بدندور هری جان انگه.                                              

                                                نوایی

 خراسان وهرات عـلــیشـــیرنوایــی تصویریده

«خسمه»(بیشلیک)ترکیبیگه کیروچی«حیرت الابرار»(یخشیلر حیرتی)داستانی نینگ 19- مقالـتیده،علیشیرنوایی خراسان وهراتنی توصیفلشگه علیحده  بیرباب اجره ته دی.همّه سی   بؤلیب 110بیتدن توزیلگن اوشبو بابـده،اوّل دنیانینگ یره لیشی،یولدوزوسیّاره لرنینگ           بیر- بیریگه باغلیقیگی همده اولربیر- بیرلرینی تؤلدیریب تورشی خصوصیده سؤزیوریتیب  شونده ی دییدی :

                                                                      خراسان بدندورهری جان انگه،   

                                                                                هری جان بدندورخراسان انگه.

                                                                                                            نوایی

خراسان وهرات عـلــیشـــیرنوایــی تصویریده

بوإیککی نام تورکی بؤلمسه- ده،تورکی مدنیت نینگ مهم اؤچاقلریدن بیری صفتیده تن آلینه دی. اؤتمیشده خراسان وهراتده بؤی کؤرستگن هرقنده ی مدنی یادگارلیک اساسن،انه شو تورکی سیاسی بؤغینلرقؤلی بیلن بنیاد تاپگندیر.بوإیککی نام ائنیقسه،اؤن تؤرتینچی واؤن بیشینچی عصرلرگه کیلیب،ینه- ده، مغرورجرنگلی باشله دی. بوباره ده سؤز یوریتگن اولوغ شاعرو متفکّرعلیشیر نوایی جدّی بیرمساله گه اهمیت قره ته دی...

  بحث اوچون موضوع

تیلگه اعتبار،ایلگه اعتبار

اؤزبیک تیلی بابیده قنچه کؤپ اؤیله سک،قنچه کؤپ سؤزله سک- شونچه کم.زیرا،بوتیل عصرلردن بویان آغیرمظلوملیک دورینی باشدن کیچیرب کیلماقده.آنه تیلیمیز یره تنیگه بیزدن  ملهم(مرحم)کوتیب یشه ماقده. بومظلوملیک ویره لرحقیده  بوگون تؤخته ماقچی ایمسممیز، چونکی،بوندن آلدینگی بیتکلرده،یترلی،بات- بات توختــلگنمیز.بوگــَل اؤزبیک تیلی نینگ اجتماعی موقعینی کؤتیریش مقصدیده باشقه بیرمساله نی اؤرته گه قؤیماقچیمیز.اوهم بؤلسه،تیلیمیزنینگ اولوغ مقام ومرتبه سینی اؤزآنگیمیزده پرورش تاپتیریشدیر.سببی،آلدین ائتگنیمیزدیک،تیلیمزنینگ اشدی جفکاری ینه اؤزیمیزدیرمیز.بونگه ایضاح بیریش نینگ حاجتی یؤق بؤلسه کیره ک.بَری کؤزگودیک آیدین.

تیلیمیزبیزدن تؤغری یازیش وتؤغری گپریشنی تقاضا قیلماقده،بیراق،بیزشونی ایــپلَی آلمه یپمیز، اؤرنیگه قایلله تیب قؤیه آلمه یپمیز. بیزاؤزبیکلرراسه یم حس-هیجــــــانلی بؤلیب اولـــــغیگن ایمسمیزمی؟ تیل وادبیاتیمیزگه مهر- محبّــتیمیز،بیرجؤش اوریب طغیان کؤتره دی- ده،بیردن سوسیپگنده تیزاؤچه دی  قاله دی. تن آلیب ائتیش کیره کی،تیل،ادبیّات ومدنیتیمیزگه اؤته ساوق قان،بی حوصله وبی پروامناسبتده بؤلیب کیلماقده میز.

نیمه بؤلگنده هم تیلگه اعتباریمیزنی کوچیتیریب باریشیمیزطلب قیلینه دی.زیرا،بیچاره تیلمیزدن باشقه فخرلنگودیک،نرسه- بساطیمیزقالمبتی اؤزی. برچه سی،ایمریلیب،یوویلیب،هیچ وپوچگه ائله نیب قالگن.اؤزبیک تیلی اؤز زبردست،عالم،یازوچی،شاعروادیب اؤغلانلریدن نجات    کوتیب یشه ماقده.

عزیزلر،بیزاؤنگله نیش،ینگیله نیش،ایوریلیش،اؤزگریش ویوکسه لیش دورریده حیات کیچیرماقده میز. بنابرین،اؤزیمیزده ائریم،عنعنه ومدنی قدریتلرنی باشلب شکللنتیریشیمیز کیره ک بؤله دی.

بیراؤیلب کؤره یلیک،افغانستانده اؤزبیکلیگیمیزنی بیلگیلاوچی قنده ی سنه،مناسبت،ادوم-عنعنه لریمیزبار؟ بیزنوروز،إیککی هیت و دولت کونلری کبی بیره ملرنی بیلمیزتمام.

اولرهم بؤلسه،ایرانی واسلامی ارزشلرسنه له دی.شوبیره ملرنینگ رنگ ورونقیگه-ده،بیزنینگ هیچ قنده ی اولوشیمیزیؤقدیر.ایندیلیکد،بیزرسوم،عنعنه وقدریتلردن محروم،منقورتلشگن بیر  جماعه بؤلیب قالمه دیکمی؟

شولردن کیلیب چیقیب،عزیزتیلداش ومللتداشلریمزگه شونی تاکید لماقچیمیزکی،

افغانستانده،اؤزبیکلراؤزلری توغیلیب اؤسگن یورتده،أیلنینگ بیرکونینی«تیل کونی»صفتیده بیلگیلب،شو سنه نی رسمی روشده نشانله سینلر وطنطنه لی بیره م آلیشسینلر. بو،کمینه تمانیدن إیلگری سوریله یاتگن بیرتکلیف البتته.مساله قانونی حل قیلینگندن کیین تورلی طبقه تیلداشلریمیز هرإیلی اؤزلری نینگ تیل بیره مینی عزّت واعتباربیلن نشانلشگه بیل باغله شلری لازم.اونگچه محترم مللتداشلریمیزتیل بیره مینینگ نظامینی إیشلب چیقیب،مضمون ومحتواسینی انیقلب آلیشلری تقاضاقیلینه دی.بیزنینگچه،نشانلنه جک تیل بیره می :

مشاعره،نطق سؤزلش،مضمونلی رادیوایشیتتیریش وتلویزون کؤستولری همده کنسرتلر اویشتیریش،شونینگدیک،شاعر،یازووچی،ادیب وعالملرنی قیلگن ادبی علمی فعالیتلری عوضیگه مکافاتلشدیک،دستورلرنی اؤزإیچیگه آلیشی لازم بؤله دی.

أیل دوامیده نشانله نیشی کوتیلگن تیل بیره می قیسی کونده قبولیشینی کینگ ضیالیلربیلگیله شلری طلب قیلنه دی.سیزنینگچه،أیلنینگ قیسی کونینی؟ نیمه اوچون؟ تیلیمیزبیره می صفتیده  قبول قیلیشنگیزکیره ک؟ لطفن،بوحقده فکربیلدیرینگ واؤزمناسبتینگیزنی اعلان قیلینگیز.بوإیشیمیزبیلن سیزوبیز،بیرتاماندن تیلیمیزنینگ حقینی ادا قیلگن بؤله میز،باشقه تاماندن تلیمیزنینگ مملکتده گی اجتماعی آبروینی آشیرگن بؤله میزومدنی بیرعنعنه گه هم ایگه توره میز. بوحرکتمیزتیلیمیزنی بلا- قضالردن حمایه قیلیشدیک بیر وظیفه نی هم عملگه آشیرگن بؤله دی.

حرمتلی تیلداشلر 

    اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک درسی نینگ نبوتده گی

    ینگی(۲۶) سانینی منه بو آدرسدن اؤقیب آلینگ: 

    www.ishonch.blogfa.com 

 انتالوژی

  ربغــــؤزی

اسمی ناصرالدین،آته سی نینگ آتی برهان الدین،ربغؤزی ایسه اونینگ تخلــّصیدیر.ادیب ربغوزی ۱۳- میلادی عصرنینگ آخرلریده حاضرگی اؤزبیکستانگه قرشلی خوارزمنینگ رباط اؤغوز قیشلاغیده دنیاگه کیلدی وشو یرده وایــــه گه یتیه دی.ریغوزی الهیاتچی عالم،شریعت وفقه مساله لرنینگ بیلمدانی بؤلگن. اواؤزی یه شب اؤتگن یرده قاضیلیک وظیفه سی بیلن هم شغللندی.ادیب تورکی خلقلرادبیِاتیده بیرینچی بؤلیب روایت،وحکایتلردن قصّه یره تیشنی باشلب بیردی. بغؤزی شرق خلقلری آغزه کی ایجادی،پیغمبرلرگه عاید قصّه لر نی چقوراؤرگنه باشله یدی. تورکی ادبیّات،جمله دن اؤزبیک ادبیّاتی تاریخیده بیرینچی سؤزصنعتکاری اؤله راق«قصص الانبیا»  (پیغمبرلرقصه سی)اثرینی یره تدی.بواثرنی ربغؤزی1310- میلادی أیلی موغول حکمدارلریدن یدن بؤلگن تؤق بؤغه نینگ تاپشیریغی بیلن یازه دی واونگه تارتیق قیله دی.

« قصص الانبیا»اثری ائریم شعری پرچه لراره لش نثرتوریده،تورکی تیلده یازیلگندیر.کتاب عنعنوی اسلوبده ترتیبلشتیریلگن بؤلیب،حمد ونعت بیلن باشلنه دی.« قصص الانبیا»نینگ کیریش قسمیده اثرنینک یازیلیش سببی همده مولــّف حقیده قیسقه چه معلومات بیریله دی.کتاب مدحیه لر، بعضی قصّه لرنینگ خلاصه سی،لیریک کیچینمه وخاتمه بیلن توگللنه دی.اثرده کیلتیریلگن قصّه لرسانی همّه سی 72 ته بؤلیب،اولرآته-آنه،فرزند،ایرک وعدالت کبی اجتماعی،اخلاقی مساله لربیلن بیزه تیلگن.شاعر ربغؤزی قرآنده کیلتیریلگن پیغمبرلرقصّه لریدن فایده  له نیب،اولرآره سیگه طبعیت حادثه لری

(نوروز،بهار)اجتماعی،حیاتی موضوعلرنی- ده،کیریته دی. برهان الدین ربغوزی اوشبو اثریده دینی روایت،پیغمبرلرقصه سینی تورکی خلقلرتلقینیدن بیان قیلیشگه إینتیله دی.   بوندن یتتی یوزأیلدن یره تیلگن بوادبی یادگارلیک،تورکی خلقلرنینگ تیل ولهجه لرینی اطرافلیچه،اؤرگنشگه مهم منبع بؤلیب خذمت قیله دی.

ربغؤزی نینگ«قصص الانبیا»اثری(13-14)عصرگه عاید اؤزبیک تورکی ادببِاتینینگ اینگ عجایب بدیعی نثرنمونه لرینی اؤزیده سقله گنی بیلن هم اهمیت کسب ایته دی.ربغوزی نینگ بو اثری ئریم منبعلرده «قصص ربغوزی» دیب هم یوریتیله دی.اثرنسخه لری لندن،سنکت پتربوروگ وتاشکینت قؤلیازمه لرانستیتوتیده سقلنماقده.

شونینگ دیک،«قصص الانبیا»اؤزبیکستانده تؤله2 جلده نشرقیلینگن.اثردن بیلینگنی دیک، ناصرالدین ربغؤزی 14-عصرنینگ باشلریده کیکسه یب عالمدنکؤز یومه دی. تورکی شناسلیکده ربغؤزی نینگ حیاتی وایجادی فعالیتی هلی یترلیچه اؤرگنیلمه گن. اؤزبیک ادبیاتی انتالوژیسینی تیارله یاتگن وقتیمیزگچه ینگی معلوماتلرنی قؤلگه کیریته میز،دیگن امیدده میز.

بوتون قرداش وملتداشلریمیزگه شونی معلوم قیله میزکی 2010 میلادی سنه ده«قصص النبیا»نینگ یازیلگنیگه راپه- راسه 700 إیل تؤله دی. بواولوغ سنه تورلی اولکه لرده گی قرداش وتیلداشلریمیز تمانیدن نشانلنسه،اؤزبیک تورکی ادبیّاتی ومدنتی یؤلیده قیلینگن این ایزگو إیشلردن بیری بجریله دی بؤلورایدی،دیب اؤیمیز.  

خاتمة قصّه الربغؤزی

اؤش بیتــتیم بوکتـابنی إی ایرنـــــــــــلر ایر بؤزی،

بیرأیل إیچره کیچتی انینگ یایی قیش یازو کوزی.

اویقو بوزدوم،اؤزوم اوزدوم،سؤزنی توزدوم تون له- من،

ایرته قؤپتوم،خامه اوردوم،ایمگندیم تون – کوندوزی.

باغ قؤپاردیم تال أیغاچلیق یاش یپورغاق آل چیچک،

أیمیشی خذمت ،فضایل آوتی  اخبــــــــار یولدوزی.

قان قوروتتیم،جان قوارتیم،کان چیقردیم تاش لازیب،

صاف قیزیل آلتون ساچیقلب بیزه دیم بو یریوزی.

خاطریم بکرین یکتیم چرده إیچره توگمه دیک،

کیزله دیم تیکمه لردین تیگمه سئن تیب یات کؤزی.

کؤرکی آرتــتی کونده یتتی کؤز قولاققچه قووب،

تانه دیم تورلوک تاواردین روم، ختای اطلس،چوزی.

ماهر ایرن مهری توشتی مهرینی بیـــرگن تیــــــلیم،

مهری بیرله قالدی سالم یؤق ایـــنگینده تؤق تؤزی.

باریب إیزتیم ناصرالدّین تؤق بوغه بیک ته پوغیغه،  

تیله یورمو،تیله مس موبیگولوک بیلسین اؤزی.

آیتی اخباراصلی انینگ ،اؤزی نینگ آتی "قصص"،

باش ازاقغه تیگرو با انگ توب یلاوچلر سؤزی. 

بومُرصّع جوهرارا مصطفی یالـــــــــــــغوزتیک،

یشلری تؤرت ،إیککی اؤغلاان،خاتون ایردی تؤقّوزی.

اوّل آدم آتامـــــیز،آخـــــــری خاتـــــــــــــم رسول،

بوتوزوک بیرله توزولدی انبــیا مُــــــــرصل تازی.

تؤرته گو آتلیغ صحابه ،إیککی سههر،إیککی خاتئن، 

سؤنگره مقــتــَل ذکری بیرله  تؤلدی قصّه تبغوزی.

اؤزگه لر کؤپ آله مونچوق توزدیلر یل تیزگینیب،

کن گهردُر إینجو توزدوم کیزمه دین یبان یوزی.

یتتی یوز اؤن ایردی أیلغه کیم بیتیلدی بو کتاب، 

توغمیش ایردی اول اؤغروده حوت سعادت یولدوری. 

کون توغردین کون باترغه کاشکی تیگی سؤزلریم،

ایشیتگندین دعا قؤلدوم مسکن ناصر ربـــــــــغؤزی.

انتالوژی

یوسف خاص حاجب

بلاساغونلیک یوسف خاص حاجب متفـکّر،ادیب،تورکی شاعر،دولـت اربابی و مشـهور «قوتادغوبیلیک»(سعادتگه یؤللاوچی بیلم)اثری نینگ موللــفیدیر.یوسف اونینگ اصل آتی   تخمن،(۱۰۲۰-۱۰۲۱)أیللری آره سیده شرقی تورکستان-حاضرگی اؤیغورستانگه قره شلی بلاساغونده دنیاگه کیلگن. بلاساغون 11-عصرقاره خانیلر دولتی نینگ گورکیره ب رواجلنگن مرکزلریدن بیری بؤلگن(اؤتمیشده اولکن مدنیت اؤچاغی سنلگن بلاساغون وکاشغرکبی مرکز لردن،اؤیغورعالملری کیینگیی أیللردوامیده، 3600 نام آستیده گی قؤ لیازمه نی تاپیب ثبت ایتگنلر).تاریخی منبعلرده بلاساغون قرااؤرده،غــَوبـلیغ،غــَزاؤرده،قیزاؤرده وقیزبالیغ ناملری بیلن هم اتــَلگن.

یوسف خاص حاجب حقیده گی معلوماتلراونینگ«قوتادغوبیلیک» اثریده قید ایتــــیلگندیر.     کتاب نینگ خاتمه سیدن معلوم بؤلگندیک،یوسف حیاتی نینگ سؤنگگی پیتـــــلریده قــــیین   دملرنی باشدن کیــــچـــیرگـــــن.   

ادیب بلاساغونده توغیلیب،قشقرده اؤسیب وایه یته دی.اوفارس،عرب وتورکی تیللرنی پخته  ایگلله گن.تورکی شعریت نینگ اینگ زبردست نماینده لریدن بؤلگن یوسف اؤزدوریده گی  تورکی تیلنی کینگ یاییش،رواجلنتیریش وآبرینی کؤتریش بؤییچه مقصدلی إیش وفعالیتلر       آلــــیب بارگـــن.

شاعریوسف 1070-1069-إییلرإیچیده اؤزی نینگ شاه اثرینی یره تدی. بوایجادی بیلن اولوغ یوسف تورکی شعریت نینگ ایپیک داستانچیلیگگه اساس سالــَدی.اثرنی شاعرقشقرده 18 آی دوامیده  یازیب بیتیره دی. شاعر:                                                                         « بوسؤزنی توگل اؤن سککیزآیده ائتدیم،تنله دیم،فرقله دیم،تیریب سؤزأیغدیم»-دیدی.

کؤپ اؤتمی عرب وعجم ده،یوسف خاص حاجب نینگ بواؤلمس اثری تورکی شهنامه،دیب تن آلیندی.اولوغ یوسف«قوتادغوبیلیک»نی قاراخانی حکمدارتـــَوغاچ بـُغراخانگه تقدیم ایته دی. تمغاچ خان،یوسف نینگ اولکن ادبی ومدنی فعالیتلری اوچون اونگه خاص حاجب(ایشیک آغه سی)لقـــبینی بـــیـــــردی. یوسف خاص حاجب اؤزی نینگ«قوتادغوبیلیک»اثری بیلن نه فقط اؤزبیک تورکی ادبیاتی نینگ قهرمانلیک داستانچیلیگینی باشلب بیردی،بلکی،اونی اولکن باسقیچگه کؤتردی هم.

اثر«شهنامه»گه اؤخشب عروض نینگ متقارب(فعولن فعولن فعولن فعولن) وزنیده یازیلگن. اثرقیسقه مقدمه بیلن باشلنه دی.کیین حمد،نعت وبغراخان نینگ توصیفی،بیلیم تعریفی،شاعر نینگ اؤز-اؤزیگه مراجعتی،ایزگولیک عمللری،اوقو- ادراک فایده لری،کتابگه نام بیریلشی یازیلگن و12 - بابدن واقعه لرباشلنه دی.

کتاب 73 بابدن عبارت بؤلیب،6520 بیتدن تشکیل تاپگن.اثرقؤلیازمه سی نینگ اوچ (وین،قاهره ونمنگان)نسخه سی موجود.تورکی خلقرنینگ مشترک ادبی میراثی حسابلنگن« قوتادغوبیلیک» اؤشه دورتورکی ایلت وقبیله لرنینگ توشونرلی تیلیده بیتیلگندیر.اثرداستانی،بدیعی واقعه لری  بیلن بیرگه قاره خانیلردوری عرف-عادتی،معنوی اخلاقی مساله لری وتورموش طرزی بدیعی عکس ایتتیریلگن.

شرقی تورکستان ادبی حوزه سی نینگ اینگ یتوک نمونه سی بؤلمیش،«قوتادغوبیلیک»نی باشقه تاماندن،قاره خانیلر سلطتنتی نینگ«نظامنامه» سی دیب هم ائتیش ممکن.اثرده مجازی تمثاللر:   

کون توغدی- عدالت رمزی،آی تؤلدی- بخت- سعادت تمثالی،اؤگدولمیش- عقل-ذکاوت رمزی و اؤزغورمیش قناعت صفتیده گوده لنتیریلگن. بواثرنی ائریم شرقلیکلر«زینت الامرا»،«پندنامه ملوک»،ختایلیکلر«ادب الملوک»،وماچینلیکلر«امین الملکت»،- دیب اته شگنلر.سهل کم 950 آلدین یازیلگن بوشاه اثر1971ینچی أیللی تورکیشناس قیوم طالب اف تمانیدن ایسکی متن بیلن بیرگه حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلیگه اؤرگریب تیارلنگن.

بویوک یوسف خاص حاجب نینگ قچان اؤلگنی معلوم ایمس؛بوگونگی کونده اونینگ قشقرده گی مهابتلی مقبره سی کتته –کیچیک، خاص وعام اوچون تبرک قدم جاه دیر.   

 یوسف خاص حاجب نینگ سؤزلریدن نمونه :

بیگی ایزگو بؤلسه بودون برچه توز،

بؤلور قیلقی ایزگو  یاریقلری اوز.

 مضمونی: 

(اگر بیگی یخشی بؤلسه، برچه خلق تؤغری بؤله دی،

اونینگ قیلیقلری یخشی،فعل-او،اطوار گؤزه ل بؤله دی).

اؤزی یتتی،توزدی کؤریل- کون إیشی،

ته قی  مه تیلر  یردی اؤزوروم کیشی.

(ایل- خلق(مملکت) إیشینی اؤزی بجا کیلتیردی و توزدی،

او ینه سره کیشیلرنی  إیستر ایدی،)

یکی ننــگ تورور یلکه به غی بیکی،

بیری سه قلیق-اول،بیر-تؤرو، یل کؤکی. 

مضمونی: 

(إیککی نرسه ایل اوچون باغیچدیر،

بیری هوشیارلیک بیری عدلتلی سیاست بولرنینگ) 

اویله –اول اوقوش،کؤر،قه ره غوکه کؤز،

اؤلوق تنگه جن – اول،اغین تیلقه سؤز.

                                               کؤنگیل سؤزلری

حرمتلی ویبلاگچیلر و ویبلاگخوان عزیزلر!

بیرمدت مجازی عالمدن(انتیرنیت)اوزاق توشیب،توزوک- قوروق فکری محصولات بیره آلمه گنیم اوچون عذرسؤره یمن."اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک"سباقلریده گی قیسقه  اوزیلیش وغیبتیم اوچون هم. ینه شو مجازی عالمگه باش اورارکنمن،بیرعزیزانسان و تاریخچی عالمیمیزنینگ بیوقت عالمدن کؤز یومگنی خبرینی اؤقیب،یوره گیم ویران یؤلدی. بوکیتمه- کیت آغیرجدالیکدن اؤزبیک خلقی دردمندیر.فرصتدن فایده له نیب،مرحوم عبدالله کارگر یقینلری،مخلص،دوستلریگه وبرچه ضیالی قلم ایگه لریگه صبر-برداش تیلب،اؤزقیغوداشلیگیمنی بیلدیره من.اؤکینچلربؤلسین کیم اولرآره میزده یؤق ایندی.

***************************************************

خوش،اؤزیمیزده نیمه گپ؟

گیلینگ گپنی اؤزینی قیزه لاق،دیب ته نیشتیرگن بیرویبلاگــچی انســان باشــلب بیرسین.اوکمینه نینگ"بیلدیریش" نامی آستیده بیریب باریله یاتگـــن تیل دستوری آستیده،شونده ی دیب یازیبدی: 

«سلام دوستلرمنی بوتون اوزبیگ ویبلاگچیلرگه بیر سوزیم بار:

نیـگه تیز تیز یازیب تورمیدیلر؟ باشقه فارسچه ویبلاگ لرنی کوریب هوسم کیله دی  هر بیرینی آچگنیمده یوزلرچه نظر قویلگن اما اوزیمــــیزنی اوزبیـگ تیلی ویبلاگلرنی آچسم بیرته ایکیته  حتا بعضی سیده هیچ نظر قوییلمه گن. نیگه...؟بیزیاشلرمحتاج بیزسیزلرنی هرقنده ی سوزلریزگه اگر سیزلر بیزلرگه هرقنده ی سوزلر یازیب یازیب یاردم قیلمه سنگیز پس کیملر قیلسین؟؟؟
باشقه تیل اهالی سیدن یاردم تیله آلمه یمیز کو.
امید قیله من که بو سوزلر بوتون اوزبیک ویبلاگچیلر گه ایتسین و بوندن بیاققه هم اوزلری تیز تیز یازیب تورسون لر و هم باشقه لر گه یعنی بیزیاشلرگه یاردم لری  تیگیب تورسون.»

سینگلیمیزقیزه لاق نینگ یازگنلری واؤرته گه تشله گن مساله لری کیشینی اؤیگه تالدیره دی.  قیزه لاق منه بولرنی بیزدن سؤره ماقده:

- ویبلاگچیلریمیز نیگه تیز- تیزیازیپدیلر؟

- نیگه اؤزبیک تیلیده گی ویبلاگلریمیز مونچه لر غریب؟

- نیگه یازیله یاتگن مساله لرگه مناسیت بیلدیریلمیدی؟

- یاشلرمحتاج،اولر بیزدن کؤپ نرسه لرنی،اؤرگنماقچی وکوتماقده لر؟

- اؤزگه تیل وکیللری یاشلریمیزنینگ دردیگه درمان بؤله آلمیدی؟

- نیگه اؤزگه لردن  آرتده یوره میز؟

- نیگه تینگلر ارا  تینگ ایمسمیز؟ 

- نیگه،نیگه،نیگه؟؟؟و نیگه

بو نیگه لرگه کیم جواب قیله دی-اخر؟

اولرنینگ طلب و إیستکلریگه کیم قولاق آسه دی؟

اصلیده،یاشلرنی اؤزبیک تیلیده یازه آلمسلیک قینه مه یپتیمی؟

تیلیمیزنینگ افگار حالتگه توشیب قالگنی،اولرنی اؤیلنتیرمه یپتمی؟

اینگ مهمی فکر قششاقلیگی یاشلریمیز نی تشوشلنتیرمه یدمی؟

آدملریمیز  نیمه کؤپراق مهم؟- دیگن مساله نینگ توبیگه یتیب بارماقده لر؟یقین اؤتمیشده افغانستانده یشب کیله یاتگن اؤزبیکلرنینگ سرکرده لریدن بیری:

«ایندی دوربیزنینگ دوریمیز!"کینگـــَشلی تؤی ترقه مس"،شهرآقساقالــلرینی چقریب کیلینگ،اولردن بیر جویه لی گپ،مصلحت ایشیتَی!»- دیب،قؤل استیده گیلرگه بویروق بیرگن.یوگوردکلربؤلسه،باره سالیب دوچ گیلگن آدمنی،کؤپراق دوکانداردن تاپیب،عالی حکــــــمدار حضوریگه سوریب کیلتیریبدیلر.مجلس یؤلیبدی،عالی حضرتلری کیلگنلر دن  فکر بیلماقچی بؤلیب،اولرگه قولاق توتیبدی. آره دن کیمدیر آیاق اوستیده توریب:

...صاحب! شو مَــــچیتلریمیزگه آدملرکیلمی قؤیدی،یاردم بیرینگ آدملرمَچیتگه(مسجد)

کیلسین،- دیه بیر"معمّا"نی اؤرته گه تشله گن ایکن...

قیزه لاق گپیره یاتگن معمّا ،یؤقاریده گیگه  سیره اؤخشه میدی.او کؤترگن مساله غایت جدّی. ایندی،یاشلرتیلیمیزنینگ رونقی،بؤیی-بستینی کؤرماقچی. بیزاؤرته اولاد-کو،محمّد گل مهمند،عبدالحی حببی،نادر،ظاهر،ناقللرنی عیبلب یه شب اؤتماقده میز.ایندی چی؟ قؤقیر،آله بؤجیلرقالمه دی،آنه میز ایندی اوخله بالم اوغان کیلدی!!!- دیب ایلکه میزگه قاقمه یپتی- کو! مظلوم تیلیمیزنینگ کوشنده سی اؤزیمیزایمسمیزمی اصلینی آلگنده؟

منه اؤزبیکچه ویبلاگلرسانی کؤزتیگمه سین ،آلتمیشدن آشیبدی.اولکن بدیعـــی اثر، چقورعلمی تدقیقات یره تیش وسیاسی ادبیّات بیریاقده تورسین،هرکیم اؤزکـــؤچه سیده گی باله لراؤینینی یازسه-ده،بیرعالم متن یره تیلگن بؤلردی.مین هیچ بیر ایجاد کارقلمکش نینگ محنتینی کم سیتمسدن شونی ائته من کی،بو«تاش بقه یوریشی» حرکتلریمیز بیلن هیچ قی یرگه باره آلمیمز...

باشقه تاماندن،

تن آلیب ائتیش کیره ککی،ویبلاگچیلرمیزنینگ یازیشلریده سیزیلرلی اؤزگریشلربار. سوادلی یازیــــش سری آدیمله ماقده اولر.هلی آلدیمیزده اؤزبیک تیلیده یوکسکراق فکرلب،ینگی سؤز وترکیبلریره توچیسی یؤلیش دیک اولوغ مقصدلر توربیدی.اؤزبیک تیلیده گی کوچلی متن وادبیّاتلرنی اؤقیب باریشنی اونیتمیلیک. بیزاوچون اسقه یاتگن نرسه اؤزبیک تیلینینگ امکانیت وبایلیکلریدیر. اولر مینگلب،علمی،بدیعی ادبیّاتلر بغریده موزلب یاتیــــــبدی.کیلینگ انه شولر   آره لب یؤل باسیلیک.تیلیمیزنینگ نجاتکاری بؤلیب قالیلیک.

بیلدیریش

حرمتلی تیلداشلر 

    اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک درسی نینگ نبوتده گی

    ینگی(۲۵) سانینی منه بو آدرسدن اؤقیب آلینگ: 

    www.ishonch.blogfa.com 

کیم نیچه کیم رنج نهانی چیکه ی،

آب حیات إیستب و جانی چیکه ی.

                                      نوایی

                                                              حکایه                                                 

بؤلسه بوتگار،بؤلمسه... 

«بیلم ساحه لری آره سیده اینگ چیگــَــلی،توشونیب بؤلمیدیگنی بو-انسانشنالیک»-دیدی عالملر. شونینگ اوچون دانشمندلرانسان حقیده قطعی فکرائیتیب،بیرتؤختمگه کیله آلگنلری یؤق.اونگه بیریلگن تعریفلرنینگ بَرینی«انسان ته نیب بؤلمَس- بیرمخلوق»-دیگن عباره اؤزکؤلــَنکه(سایه)سیگه آلیب توره دی.انسان حرکتی نینگ باشی هم سؤنگگی هم انه شوآره لیقده توگه یدی،بیته دی. آدمنی کییم- کیچــَککه اؤخشب،اونینگ بیلمی،اؤی-اندیشه لری،یخشی سؤزلری،خدا جؤیلیگی یــَـشیریب توره دی.انسان هرخیل خواهش-إستکلرإیلینجیده یشــَب اؤته دی ایمسمی؟ بوتویغولر نینگ اینگ کوچلسی«حاکمیت!»(قدرت)گه بؤلگن إینتیلیشدیر. بشربوحاکمیتنی بیرینچی گــَلده، اینگ کمیده اؤزإیچیده قوروب کؤره دی.شوآرزولریگه ایریشه دیمی،ایریشمیدیمی،بَری-بیراؤز إیچیده سرگردان یشه یـــویره دی.آدم باله سی گاهّا،غؤزه سیدن تشقریگه چیققن پــِلله قورتیگه اؤخشب،قابیغینی یاریب،کــَپــَلک سینگری،یؤقارلشگه شیله نه دی...  

سیلاو آلدی گورونگلری

افغانستانده سناقلی هفته لردن کیین پریزدینتلیک سیلاوی بؤلیب اؤته دی. بوقیزغین معرکه      محوریده قنده ی ائتیلمَگن گپلر بار؟ گپ کؤپ- کو،عمرآز!...                                        

تینگلیککه إینتیله یاتگن-ایل سیسیدیربو

نفـــــع یتکورمَککه شعار ائله دینگ،

اؤزونگگه اول نفعنی یار ائله دینگ. 

نفعینگ اگر خلققه بـــــیشک دورور،

بیلکه بو نفع اؤزونگگه کؤپرکدورور.

نوایی

بوندن چمه سی،اوچ- تؤرت آی آلدین افغانستان عامه وی اطلاعات واسطه لریدن بیری سَنلمیش

«آریانا» تلویزیونیدن اؤزبیک تیلیده گی کورسه تولرینگره ی باشله دی. کوتیــــلمه گن بــواقعه

افغانستان اؤزبیکلری اوچون کتته ساوغه بؤلدی.اؤزبیکچه کؤرسه تیولرنینگ گـــؤزه ل برنامه

 لرنی تمشا قیلگن تیلداشلریمیز:«شوکونلرگه یترکنمیز-هه!»- دیه کــؤزلریگه إیشــانمی...اونی

 سیوگی- ساغینچ بیلن خوش قرشیله دیلر.

بوإیستک-آرزونینگ یوزه گه چیقیشیگه جناب انجنیراحسان الله بیات نینگ خذمتلری کتته بؤلدی.

اؤزبیک تیلی هم افغانستان مطبوعاتی آسمانیده یؤلچی یولدوزکبی پارلب توریـــشگه بـــــیغرض

همکارلیک قیلــــگنی ویاردم قؤلینی چؤزگنی اوچون اؤزبیک خلقی احسان الله بیات جنابلریدن

منـــــتـــــداردیــــــرلر.

بوتون قدریتلرپول بیلن اؤلچه نه یاتگن بیردوده آزایمس،کؤپ ایمس«آریانا تی وی»دن اؤزبیک

تیلیگه بیرهفته ده،(۳) ساعت اطرافیده وقت اجره تیلیشینی کیچیک إیشدیب دیب ؤلمیدی البتته.

بونده ی خلق پرورإیشلرنینگ بهاسینی  یؤقاریده اؤقیگنینگیزدیک،اولوغ بابامیزعلیشیرنوایی 

اؤزوقـتیده بـــــــیرگـــــن ایدی.

شونی هم  تن آلیب ائتیش کیره ککی، آنه تیلیمیزده بونده ی چیرایلی کؤرسه تیولرنی قـــلدیرغاچ

آوازلرآرقه لی مللتیمیزگه یتکزیشگه، تنقلی وتجربه لی ژورنالـــیست عزیزالله آرال ومحمدعالم

کوهکنلرباش- قاش بؤلدیلر.کون سه ین کؤرسه تیولریخــشیله نیب باریـــــشگه غمخورلیک

قــــیلیب کـــیلماقده لر.

شویؤنه لیشده پیشانه تیری تؤکیب فعالیت آلیب باره یاتگن جناب غلام سخی یــــــورتداش،فرهاد

سامع،سلیمان قرداش وهلی اؤزلرینی ته نیتمه گن عزیزنوقیران ویاش ژورنالیستلرهم آلقــیشگه

سزاواردیرلر.تجربه شونی کؤرستدیکی،«بیزاؤزیمیزنی مظلوم،آزسانلی،تیلیمزتاپتلگن،یازیش-

اؤقیشنی بیلمیمیز،آنه تیلیمیزده مکتب،اونویریستی،رادیو،تلویزیون...یؤق»- دیب اؤتیریش بیلن

هیچ نرسه گه ایریشه آلمیمیز.

امکانیت وفرصتلرایشیگی فقط إیش بیلن آچیله دی. اگراقتصادیمیزکؤتره آلسه،اؤزیمیزده قونت

وإینتیلیش بؤلسه،24ساعتلیک تی وی کؤرسه تیوینی تشکیل قیلیش ممکن دیب اؤیله یمن.سیزو

بیزنینگ کوچیمیزعصرلروأیللر دوامیده مستبد حکومتلرتامانیدن اته ین باسیب،بوغیلیب کیلیندی.

منه«آریانا»تلویزیونی مثالیده گپیره دیگن بؤلسک،إیش صفردن باشلندی.قیسقه بیرمدتده ینگی-

ینگی آوازلرپیدا بؤله باشله دی.حاضرچه،«یوزمه-یوز»،«سامان یؤلی»،«قؤشیق سلطنتی»،

مملکت إیچیده گی وخلق اراکونده لیک واقعه- حادثه خبرلری، انه شواؤزبیک تیلیده گی برنامه

لرنینگ اؤزه کینی تشکیل بیریب توریبدی.

کیله جکده ینه-ده،گورکیره ب رواجله نیب کیتیشیگه إیشانچ حاصل قیلسه بؤله دی.اینــــدیلیکده،

اوشبوکؤرسه تیولرصاف اؤزبیک معیاری تیلیده بیریشگه حرکت قیلینماقده. ائریم کمچیلیکلرنی

حسابگه آلمه گنده،اؤزبیک تیلیده گی کؤرسه تیولرانچه موافقیتلی تره لماقده.باشـقه تاماندن اوشبو

برنامه لراؤزبیک کیشیلرینی اؤزانه تیللریده تؤغری سؤزلی آلیشلریگه اؤرگتمـــاقده هم .باشقه

تاماندن،افغانستــــــــانده دمکراسی نینگ ناغره سینی چالیب،برچه قوم ومللیتلرنی«بیرکؤزده»

کؤرماقچی بؤلگن حــــکومتـــگه،بوکؤرسه تیولرکؤزآغریغی  بؤلیب کؤرینـــــیشی هم ممکن.

اؤزینگیزبیراؤیلب کؤرینگه-هه،اؤزبیکلراوغان وتاجیک برادرلردن سان بؤییچه هم،یر- حدود

بؤییچه هم آزبؤلمسه- یو،اولرگه کتــته«مللی تی وی»دستورخواندن اتیگی،(20)أیگیرمه دقیقه

گینه وقت اجره تیلسه- یه!بو-کم سیتیش ایمسمی؟بو-اؤزبیکلرگه اؤگَی کؤز بیلن قره ش ایمسمی؟

ینه بیرتاماندن اؤزبیک ضیالیلری،وزیر،وکیللری،منصبداروعملدارلری شوکبی مدنی حقوقلرینی

حکومتدن طلب قیله یاتیرلرمی؟یاکی،احوال«ایسکی تاس،ایسکی حمام»بؤلیب قاله ویره دیمی؟

بوندن تشقری افغانستانده،علمی،مدنی،معارف واجتماعی ساحه لرده هم کیچکینه بؤلسه-ده،

ایجابی سیلجیشلریوزبیره باشله گن.اولرحقیده هم اؤرنی بیلن فکربیلدیریش نیتیمیزیؤق ایمس.

   ایل نیتیب تاپگی مینی کیم، مین اؤزیمنی تاپمه سم

                                                                                  نوایی

تورکی یاکی اؤزبیکچه آتلرنی قی یردن تاپه میز؟

اوشبو موعوضوعنی عزیز ویبلاگخوانلردن بیری نینگ تکلیفیگه کؤره قلمگه آلماقده من.سؤزنی نیمه دن باشله شیمنی بیلمه یپمن. بومساله شونچه لرآغریقلی نقطه که،قی یریدن توتسنگیز قؤلینگیزکویه دی. بوتون وجودینگیزققشب لرزگه توشه دی.